HISTORIA - WYDARZENIA - INFORMACJE - AKTUALNOŚCI: WITAM NA STRONIE TERESPOL.info24 ORAZ ZAPRASZAM DO ODWIEDZANIA STRONY - "GONIEC TERESPOLSKI - STRONA PRZYJACIÓŁ TERESPOLA I OKOLICY" NA FACEBOOKU

czwartek, 28 września 2017

Graniczne oszustwo na Bugu k.Terespola w 1939 roku.

Przekraczając granicę w Terespolu  turyści i podróżni są przekonani , że rzeka Bug między Terespolem a Brześciem jest rzeką graniczną między Polską a Białorusią, a w okresie PRL oddzielała nasz kraj od  ZSSR. Wynika tak przecież z traktatów granicznych z lat 1945 i 1951.  Nie jest to jednak zgodne ze stanem faktycznym, bo na odcinku około  3 kilometry granica w Terespolu przebiega lądem a nie rzeką.
Aby zrozumieć tą sytuację i jak do niej doszło trzeba się cofnąć do  1 września 1939 roku kiedy to wojska hitlerowskich Niemiec uderzyły na Polskę a 17 września 1939 roku sprzymierzone z Niemcami wojska ZSRR napadły na nasz kraj od wschodu. W drugiej połowie września w wyniku działań zbrojnych obu agresorów armia sowiecka i niemiecka zaczęły się do siebie zbliżać.  Wojska niemieckie 17 września okrążyły i po oblężeniu zajęły  twierdzę Brześć. Do końca września wojska sowieckie zajęły wschodnią Polskę,  i przekroczyły Bug, wkraczając na obszar Polski centralnej. Współpraca wojskowa między armią niemiecką a sowiecką układała się  bardzo dobrze. Agresja niemiecko - radziecka przeciwko Polsce była przecież już wcześniej zaplanowana przez te państwa w Pakcie Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, w którym obie strony dokonały podziału wpływów w naszym kraju i ustaliły granicę na Wiśle. 28 IX. 1939 r. podpisano modyfikację tego paktu „Traktat o granicach i przyjaźni” który stał się IV  rozbiorem ziem polskich. Granica między Niemcami a ZSRR miała przebiegać wzdłuż linii rzek Pisy, Narwi, Bugu i Sanu.
 Dowódca Frontu Białoruskiego Michaił Kowaliow, komendarm II rangi (generał armii), którego wojska zajmowały już Białą Podlaskę, Łuków, Siedlce i Suwałki otrzymuje 5 października rozkaz wycofania swoich oddziałów na linię nowej ostatecznie wyznaczonej 28.IX przez Ribbentropa i Mołotowa granicy między Niemcami a ZSRR. Generał nie był z  tej sytuacji zadowolony, miał wiele wątpliwości i wysyła  do Moskwy telegram następującej treści:
 „Ustanowiona granica na rzece Bug w rejonie Brześcia Litewskiego jest skrajnie niewygodna dla nas z następujących przyczyn: miasto Brześć granica dzieli na dwie części- zachodni obwód fortów dostanie się Niemcom; przy bliskości granicy niemożliwe stanie się wykorzystywanie w pełni bogatego zasobu koszar w Brześciu, węzeł kolejowy i samo miasto będzie się znajdować w strefie ognia z broni maszynowej, przeprawy przez rzekę Bug nie będą zabezpieczone odpowiednim terytorium. Duże, godne uwagi lotnisko przy wsi Małaszewicze dostanie się Niemcom. Dowodzący frontem prosi o ponowny przegląd granicy w rejonie Brześcia Litewskiego”.
Moskwa odpowiedziała jednak twardo, że granica jest uzgodniona  i już ostateczna a dokonywanie w niej jakichkolwiek zmian jest niemożliwe. Generał Kowaliow jednak nie posłuchał Moskwy.  Dokonał  sprytnego oszustwa i na własną rękę przesunął granicę.
Polecił aby saperzy usypali zaporę wzdłuż linii mostu  terespolskiego łączącego Wyspę Zachodnią/Lotniczą z Cytadelą oraz wysadzili tamy między Bugiem a fosą i wałami Umocnienia Terespolskiego. W ten sposób główny nurt rzeki  skierowany został  tymczasowo nowo wytyczonym korytem historycznej fosy i wałów omijając wyspę z lewej strony . Na dzień wytyczania granicy formalnie wyspa wraz z Umocnieniem Terespolskim wypadła więc za Bugiem i przypadła Rosjanom.
Pomysłowy Generał podczas wytyczania granicy oświadczył Niemcom , że jest to główny nurt Bugu. Na nim została więc wyznaczono granicę między Niemcami a ZSRR. I tak już pozostało do obecnego czasu. Nikt nigdy tego nie zakwestionował a cały kompleks Twierdzy Brześć znalazł  w rękach Rosjan na terytorium ZSRR. Należy także dodać, że w okresie Polski międzywojennej władze nie rozdzieliły kompleksu Twierdzy. Z uwagi na ścisły związek militarny, administracyjny i gospodarczy, teren Wyspy Zachodniej/Lotniczej  jako jedno z czterech części twierdzy  mimo położenia po lewej stronie rzeki Bug zostało wyłączone z województwa lubelskiego i przyłączone do województwa poleskiego którego Brześć  był stolicą.W rezultacie paktu zawartego w Moskwie 28 września 1939 roku obszary na wschód od wytyczonej granicy włączone zostały do republiki  białoruskiej w ramach ZSRR. W lipcu 1944 roku oddziały sowieckie przekroczyły Bug. Na terenach opanowanych przez Rosjan powstawała władza polska, która była jednak całkowicie zależna od Moskwy. Dekret  z 21 sierpnia 1944 roku zniósł podział terytorialny wprowadzony przez Niemców i przywraca województwo lubelskie. Przebieg granicy wschodniej zmieniany był jeszcze w roku 1945 oraz   1951 i obowiązuje do   dnia dzisiejszego,  mimo rozpadu    i likwidacji ZSRR.
Obecnie teren historycznego umocnienia terespolskiego mimo, iż znajduje się po lewej stronie Bugu, to nadal należy do Białorusi. Wyspa Zachodnia/Lotnicza zmieniła swoją historyczną nazwę na Wyspę Pograniczną i aż do 2013 roku była całkowicie zamknięta. To mały obszar o powierzchni 46 h, a w najszerszym miejscu wynosi zaledwie 400 metrów. Z Cytadelą twierdzy wyspa jest obecnie połączona  dwoma mostami — wantowym i wiszącym. Wiszący łączy wyspę Graniczną ze Szpitalną i jest nadal strzeżony przez funkcjonariuszy białoruskiej straży granicznej. A most wantowy przez Bug do wyspy  zbudowano niedawno i w maju 2013 roku przeszli nim pierwsi turyści. Wyspa Graniczna częściowo stała się obszarem do zwiedzania i atrakcją turystyczną, ale nadal jest strefą graniczną. Można tu dostać tylko za okazaniem paszportu straży granicznej.
Historię da się zmienić, natury nie da się jednak tak łatwo oszukać i rzeka Bug wróciła i płynie swoim starym historycznym korytem.

Adam Rymaszewski

sobota, 16 września 2017

Historia Terespola - założyciele i właściciele miasta


Miasto Terespol zostało założone 320 lat temu na gruntach królewskiej 
wsi Błotków (Błotkowo) w 1697 roku.
Pierwsze wzmianki o okolicy na której obecnie znajduje się miasto Terespol pochodzą z 1512 roku. Teren obecnego miasta - wieś Błotków była własnością Iwana Sapiehy z Kodnia. Później, od 1533 roku rodziny Hornostajów, a od 1591 roku Lwa Sapiehy, potem Krzysztofa Dorohostajskiego - marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego, który 15 czerwca 1609 roku ofiaruje wieś Błotków królowi Zygmuntowi III Wazie. Doceniając znaczenie Błotkowa leżącego przy trakcie do Brześcia, król ok. 1625 roku zbudował tutaj okazały królewski pałac założony na prostokącie, dwukondygnacyjny z czterospadowym dachem  i ośmioboczną wierzą od północy. Z tyłu za Pałacem rozciągał się jeden z najpiękniejszych w ówczesnej Polsce ogród królewski otoczony z trzech stron szerokim kanałem. Jako wieś królewska w ziemi brzeskiej była w posiadaniu synów Zygmunta III: bpa płockiego Karola Ferdynanda Wazy a następnie Jana Kazimierza, przyszłego króla. Wieś była ulubionym miejscem pobytu żony Jana Kazimierza, królowej Marii Ludwiki (podczas obrad sejmu w Brześciu) a Szymon Starowolski pisał w 1632 roku o "...pałacu królewskim nowej architektury poza miastem..." (Brześciem) i "...pięknych i wytwornych ogrodach w Błotkowie...". Lata 1648-1657 to okres wojen z Kozakami, Rosjanami i potopu szwedzkiego co spowodowało ogromne zniszczenia tej nadbużańskiej  ziemi. W 1656 roku królewską rezydencję - pałac błotkowski ograbili i spalili Kozacy a także Rosjanie co spowodowało, że popadł w ruinę i nie został już ponownie odbudowany. 11 kwietnia 1668 roku król Jan II Kazimierz Waza sprzedał Błotków Cyprianowi Brzostowskiemu, referendarzowi litewskiemu. Ten z kolei 24 lipca 1681 roku odsprzedaje te królewskie dobra rodzinie Słuszków.
Nowym właścicielem tych ziem zostaje kasztelan wileński i hetman polny litewski Józef Bogusław Słuszka. Po zakupie Błotkowa, w latach 1694-97 na jej gruntach lokuje miasto na prawie magdeburskim i nazywa je Terespolem – miasto Teresy na cześć żony Teresy z Gosiewskich Słuszkowej, sprowadza dominikanów, funduje im kościół i klasztor.Teresa Słuszkowa po śmierci swojego męża w 1701 roku, odziedziczyła Terespol z 4 wsiami (Błotków, Łobaczew, Lechuty i Ogrodniki) , a na łożu śmierci w testamencie z 6 czerwca 1708 roku zapisała te ziemie swojemu przyrodniemu bratu, księciu Józefowi Czartoryskiemu, który 27 sierpnia 1711 roku odsprzedaje je hetmanowi polnemu Ludwikowi Konstantemu Pociejowi. W październiku 1745 roku Terespol jest już własnością i niebawem staje się rezydencją hrabiego, podskarbiego wielkiego litewskiego, Jana Jerzego Flemminga (ojca słynnej Izabeli Czartoryskiej), który przejmuje Terespol od strażnika wielkiego litewskiego, kasztelana brzeskiego Antoniego Pocieja (bratanka Konstantego Pocieja) za długi i niespłaconą pożyczkę . Flemming w latach 1753-71 znacznie rozbudowywał miasto na regularnym planie oraz pozyskał dla Terespola przywilej na organizowanie trzech jarmarków rocznie oraz ulgi podatkowe przybywającym osadnikom. Na ruinach królewskiego zamku Zygmunta III Wazy wystawił piętrowy pałac otoczony ogrodami, wspierał też budowę murowanych domów w mieście, w Rynku wybudował ratusz z zegarem, urządził nowy port na Bugu . Zbudował w mieście wiele dróg, mostów, kładek i kanałów osuszając liczne rozlewiska na tym podmokłym terenie. W okresie tym, Terespol – korzystnie położony przy trakcie brzeskim oraz w pobliżu przeprawy przez Bug, mógł szybko rozwijać się jako ośrodek administracyjny dla okolicznych dóbr a także jako ośrodek handlowo-usługowy. Jerzy Flemming sprowadził także kolonistów i rzemieślników pochodzących z Niemiec, Szkocji oraz Żydów i rozwinął tu ośrodek rzemiosła i handlu ściśle gospodarczo związany z Brześciem (wg. niektórych źródeł to wówczas wybudowano kościół, cerkiew unicką i zbór ewangelicki). Terespol liczył wtedy ponad 250 domów (ok. 2300 mieszkańców) i ze względu na murowaną zabudowę uchodził za jedno z najpiękniejszych miast nie tylko na Pd. Podlasiu. W 1764 roku Terespol zostaje złupiony i częściowo spalony na skutek napadu na miasto prywatnego wojska księcia Karola Radziwiła „Panie Kochanku” w akcie zemsty na Flemingu, będącym poplecznikiem Czartoryskich. Pięć lat później mieszczanie zostają obłożeni wysoką kontrybucją przez konfederatów barskich, co doprowadziło do ekonomicznego upadku ośrodka.
W 1771 roku, po śmierci ojca, Terespol zostaje odziedziczony przez Izabelę z Flemmingów Czartoryską, której mąż, generał ziem podolskich, książę Adam Kazimierz Czartoryski wyrobił w 1779 roku u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego spóźniony przywilej lokacyjny. Książę Adam i Izabela Czartoryscy bardzo angażują się jednak w stworzenie nowego, bardzo znanego później ośrodka kultury jakim będą Puławy. Terespol staje się przez to coraz mniej znaczącym ośrodkiem ich dóbr. W czasie insurekcji kościuszkowskiej 19 września 1794 roku pod Terespolem zostaje stoczona bitwa pomiędzy korpusem wojsk rosyjskich gen.Suworowa a dywizją wojsk polskich dowodzonych przez gen. Sierakowskiego. Dywizja Sierakowskiego przegrała ponosząc ogromne straty i wycofała się w rozsypce w kierunku Białej Podlaskiej. Po ustanowieniu granicy na Bugu w 1795 roku (III rozbiór Polski) dobra terespolskie Czartoryskich w województwie brzesko - litewskim podzielono na dwie części: zachodnią i wschodnią, która od razu pozostała w Carskiej Rosji. Zachodnia część z Terespolem (tzw. klucz terespolski) znalazła się początkowo w zaborze austriackim do 1809 roku, później w Księstwie Warszawskim do 1815 i Królestwie Polskim od 1815 roku. Tą częścią dóbr terespolskich T i A. Czartoryskich administruje zarząd z burmistrzem miasta p. Burzyńskim. 20 września 1810 roku król saski Fryderyk August wydaje dekret o uznaniu Terespola za wolne miasto handlowe co spowodowało ponowny rozwój miasta. W tym samym roku na polecenie Napoleona, rezydent francuskiego wywiadu w Księstwie Warszawskim J.Serra tworzy w przygranicznym Terespolu biuro wywiadu i punkt kontaktowy dla szpiegów przekraczających tutaj granicę. Wojna Napoleona z Carską Rosją doprowadza do zajęcia Terespola 26 grudnia 1812 roku przez wojska rosyjskie i na ponad 100 lat miasto będzie częścią Imperium Carów. Po dużych pożarach w 1814 i przede wszystkim w 1827 roku, w którym spłonęła centralna i wschodnia część Terespola: pałac J.Flemminga, kościół i klasztor dominikański, wiele domów przy rynku i dzielnica niemiecka następuje powolny upadek miasta.
Ostatnim dziedzicem i właścicielem Terespola 18 sierpnia 1814 roku zostaje książę Konstanty Czartoryski - syn Adama i Izabeli Czartoryskich, który w akcie z 1 września 1830 roku ostatecznie sprzedał Terespol z przyległymi folwarkami Rządowi Królestwa Polskiego. Wykup tych ziem związany był z planowaniem na tych terenach przez Cara Mikołaja I budowy obiektów zewnętrznych przyszłej Twierdzy Brześć. Po upadku powstania listopadowego i wkroczeniu wojsk rosyjskich do Królestwa Polskiego, miasto Terespol i jego okoliczne dobra 30 czerwca 1832 roku dostają zarządcę rządowego – Ignacego Wessela i stają się ostatecznie własnością rządu . Tak kończy się ponad 135 lat dynamicznego rozwoju i świetność Terespola jako magnackiego miasta prywatnego rodzin Słuszków, Pociejów, Flemmingów i Czartoryskich. 
Od 1832 roku przez 18 lat istniała tutaj komora celna między Królestwem Polskim i Cesarstwem Rosyjskim. Decyzja o budowa Twierdzy Brześć i jej umocnień zewnętrznych spowodowało że, miasto zostało „przesunięte" o kilka kilometrów na zachód - na obecne miejsce. Przenosiny i burzenie„starego” Terespola rozpoczęto w 1854 roku i trwały do 1 czerwca 1859 roku oddaniem tego terenu Inżynierii Wojskowej Twierdzy Brzesko – Litewskiej. W latach 1819-23 zbudowano trakt bity przez Podlasie, a w latach 1865- 67 linię kolejową Warszawa-Terespol.
Nowy, odbudowany Terespol był w większości drewniany. Według danych z 1889 roku w Terespolu znajdowały się: nowy kościół parafialny murowany (1863), cerkiew parafialna, szkoła początkowa, młyn parowy, stacja kolei żelaznej i stacja pocztowa. Oprócz Żydów, stanowiących – według niektórych źródeł – około 90% mieszkańców, mieszkali tu także wyznawcy kościoła greko i rzymsko katolickiego, a także kilku protestantów i mahometan. Jak podaje Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, spośród około 4 tyś stałych mieszkańców Terespola, ok. 60% pracowało w pobliskim, dynamicznie rozwijającym się Brześciu. Rozwojowi ekonomicznemu nowego Miasta bardzo sprzyjało otwarcie w 1867 roku linii kolejowej łączącej Terespol z Warszawą, a następnie – w 1870 roku – przedłużenie jej do Brześcia oraz traktu brzeskiego. Z końcem XIX wieku i do lat 90 XX wieku Terespol znany był w Polsce i za granicą z handlu i produkcji kiszonej kapustą i wyśmienitych ogórków „terespolskich”.
Obecny Terespol liczy ok. 6000 tyś. mieszkańców. Znajduje się tutaj drogowe i kolejowe przejście graniczne z Białorusią. 
To główna „brama na wschód" Europy, miasto posiadające znakomite położenie przy transeuropejskiej trasie Paryż - Warszawa - Moskwa i dalej aż do Chin. Na charakter Terespola ogromny wpływ ma bardzo bliskie sąsiedztwo z ponad 340 tysięcznym Brześciem. Terespol obecnie odgrywa również rolę centrum administracyjno – handlowo - usługowego dla okolicznych gmin.


Oprac: tekst i foto: Adam Rymaszewski

Źródła:
Pismo - „Goniec Terespolski”
Janusz Tarasiuk - „Terespol w 300 lecie nadania praw Miejskich” i „500 lat Terespola”
Tomasz Demidowicz - „Terespol – zarys dziejów” (2002)
Grzegorz Rąkowski – przewodnik turystyczny „Polska egzotyczna” cz,II (1996)
Stanisław Jadczak – „Podlaski Kwartalnik Kulturalny”4/2005 art.”Jak książę Czartoryski Terespol sprzedawał”, „Terespol”,„Gmina Terespol” w dziesięcioleciu 1992 - 2002”, „Gmina Terespol X- XXI wiek”
Podgórski Maciej – „Traktem bitym przez Podlasie” (1982)
Internetowy Polski Słownik Biograficzny – „Teresa Sapieżyna z Gosiewskich”
Zasoby internetu