HISTORIA - WYDARZENIA - INFORMACJE - AKTUALNOŚCI: WITAM NA STRONIE TERESPOL.info24 ORAZ ZAPRASZAM DO ODWIEDZANIA STRONY - "GONIEC TERESPOLSKI - STRONA PRZYJACIÓŁ TERESPOLA I OKOLICY" NA FACEBOOKU

sobota, 16 września 2017

Historia Terespola - założyciele i właściciele miasta

Miasto Terespol został założony na gruntach wsi Błotków (Błotkowo) w 1697 roku.
Pierwsze wzmianki o okolicy na której obecnie znajduje się miasto Terespol pochodzą z 1512 roku. Teren obecnego miasta - wieś Błotków była własnością Iwana Sapiehy z Kodnia. Później, od 1533 roku rodziny Hornostajów, a od 1591 roku Lwa Sapiehy, potem Krzysztofa Dorohostajskiego - marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego, który 15 czerwca 1609 roku ofiaruje wieś Błotków królowi Zygmuntowi III Wazie. Doceniając znaczenie Błotkowa leżącego przy trakcie do Brześcia król ok. 1625 roku zbudował tutaj królewski pałac z pięknymi ogrodami. Jako wieś królewska w ziemi brzeskiej była w posiadaniu synów Zygmunta III: bpa płockiego Karola Ferdynanda Wazy a następnie Jana Kazimierza, przyszłego króla. Wieś była ulubionym miejscem pobytu żony Jana Kazimierza, królowej Marii Ludwiki (podczas obrad sejmu w Brześciu) a Szymon Strowolski pisał o "pięknych i wytwornych ogrodach w Błotkowie". Lata 1648-1657 to okres wojen z Kozakami, Rosjanami i potopu szwedzkiego co spowodowało ogromne zniszczenia tej nadbużańskiej  ziemi. W 1656 roku królewski pałac błotkowski ograbili i spalili Kozacy i Rosjanie co spowodowało, że nie został on ponownie odbudowany. 11 kwietnia 1668 roku król Jan II Kazimierz Waza sprzedał Błotków Cyprianowi Brzostowskiemu, referendarzowi litewskiemu. Ten z kolei 24 lipca 1681 roku odsprzedaje te królewskie dobra rodzinie Słuszków.
Nowym właścicielem tych ziem zostaje kasztelan wileński i hetman polny litewski Józef Bogusław Słuszka. Po zakupie Błotkowa, w latach 1694-97 na jej gruntach lokuje miasto na prawie magdeburskim i nazywa je Terespolem – miasto Teresy na cześć żony Teresy z Gosiewskich Słuszkowej, sprowadza dominikanów, funduje im kościół i klasztor.Teresa Słuszkowa po śmierci swojego męża w 1701 roku, odziedziczyła Terespol z 4 wsiami (Błotków, Łobaczew, Lechuty i Ogrodniki) , a na łożu śmierci w testamencie z 6 czerwca 1708 roku zapisała te ziemie swojemu przyrodniemu bratu, księciu Józefowi Czartoryskiemu, który 27 sierpnia 1711 roku odsprzedaje je hetmanowi polnemu Ludwikowi Konstantemu Pociejowi. W październiku 1745 roku Terespol jest już własnością i niebawem staje się rezydencją hrabiego, podskarbiego wielkiego litewskiego, Jana Jerzego Flemminga (ojca słynnej Izabeli Czartoryskiej), który przejmuje Terespol od strażnika wielkiego litewskiego, kasztelana brzeskiego Antoniego Pocieja (bratanka Konstantego Pocieja) za długi i niespłaconą pożyczkę . Flemming w latach 1753-71 znacznie rozbudowywał miasto na regularnym planie oraz pozyskał dla Terespola przywilej na organizowanie trzech jarmarków rocznie oraz ulgi podatkowe przybywającym osadnikom. Na ruinach królewskiego zamku Zygmunta III Wazy wystawił piętrowy pałac otoczony ogrodami, wspierał też budowę murowanych domów w mieście, w Rynku wybudował ratusz z zegarem, urządził nowy port na Bugu . Zbudował w mieście wiele dróg, mostów, kładek i kanałów osuszając liczne rozlewiska na tym podmokłym terenie. W okresie tym, Terespol – korzystnie położony przy trakcie brzeskim oraz w pobliżu przeprawy przez Bug, mógł szybko rozwijać się jako ośrodek administracyjny dla okolicznych dóbr a także jako ośrodek handlowo-usługowy. Jerzy Flemming sprowadził także kolonistów i rzemieślników pochodzących z Niemiec, Szkocji oraz Żydów i rozwinął tu ośrodek rzemiosła i handlu ściśle gospodarczo związany z Brześciem (wg. niektórych źródeł to wówczas wybudowano kościół, cerkiew unicką i zbór ewangelicki). Terespol liczył wtedy ponad 250 domów (ok. 2300 mieszkańców) i ze względu na murowaną zabudowę uchodził za jedno z najpiękniejszych miast nie tylko na Pd. Podlasiu. W 1764 roku Terespol zostaje złupiony i częściowo spalony na skutek napadu na miasto prywatnego wojska księcia Karola Radziwiła „Panie Kochanku” w akcie zemsty na Flemingu, będącym poplecznikiem Czartoryskich. Pięć lat później mieszczanie zostają obłożeni wysoką kontrybucją przez konfederatów barskich, co doprowadziło do ekonomicznego upadku ośrodka.
W 1771 roku, po śmierci ojca, Terespol zostaje odziedziczony przez Izabelę z Flemmingów Czartoryską, której mąż, generał ziem podolskich, książę Adam Kazimierz Czartoryski wyrobił w 1779 roku u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego spóźniony przywilej lokacyjny. Książę Adam i Izabela Czartoryscy bardzo angażują się jednak w stworzenie nowego, bardzo znanego później ośrodka kultury jakim będą Puławy. Terespol staje się przez to coraz mniej znaczącym ośrodkiem ich dóbr. W czasie insurekcji kościuszkowskiej 19 września 1794 roku pod Terespolem zostaje stoczona bitwa pomiędzy korpusem wojsk rosyjskich gen.Suworowa a dywizją wojsk polskich dowodzonych przez gen. Sierakowskiego. Dywizja Sierakowskiego przegrała ponosząc ogromne straty i wycofała się w rozsypce w kierunku Białej Podlaskiej. Po ustanowieniu granicy na Bugu w 1795 roku (III rozbiór Polski) dobra terespolskie Czartoryskich w województwie brzesko - litewskim podzielono na dwie części: zachodnią i wschodnią, która od razu pozostała w Carskiej Rosji. Zachodnia część z Terespolem (tzw. klucz terespolski) znalazła się początkowo w zaborze austriackim do 1809 roku, później w Księstwie Warszawskim do 1815 i Królestwie Polskim od 1815 roku. Tą częścią dóbr terespolskich T i A. Czartoryskich administruje zarząd z burmistrzem miasta p. Burzyńskim. 20 września 1810 roku król saski Fryderyk August wydaje dekret o uznaniu Terespola za wolne miasto handlowe co spowodowało ponowny rozwój miasta. W tym samym roku na polecenie Napoleona, rezydent francuskiego wywiadu w Księstwie Warszawskim J.Serra tworzy w przygranicznym Terespolu biuro wywiadu i punkt kontaktowy dla szpiegów przekraczających tutaj granicę. Wojna Napoleona z Carską Rosją doprowadza do zajęcia Terespola 26 grudnia 1812 roku przez wojska rosyjskie i na ponad 100 lat miasto będzie częścią Imperium Carów. Po dużych pożarach w 1814 i przede wszystkim w 1827 roku, w którym spłonęła centralna i wschodnia część Terespola: pałac J.Flemminga, kościół i klasztor dominikański, wiele domów przy rynku i dzielnica niemiecka następuje powolny upadek miasta.
Ostatnim dziedzicem i właścicielem Terespola 18 sierpnia 1814 roku zostaje książę Konstanty Czartoryski - syn Adama i Izabeli Czartoryskich, który w akcie z 1 września 1830 roku ostatecznie sprzedał Terespol z przyległymi folwarkami Rządowi Królestwa Polskiego. Wykup tych ziem związany był z planowaniem na tych terenach przez Cara Mikołaja I budowy obiektów zewnętrznych przyszłej Twierdzy Brześć. Po upadku powstania listopadowego i wkroczeniu wojsk rosyjskich do Królestwa Polskiego, miasto Terespol i jego okoliczne dobra 30 czerwca 1832 roku dostają zarządcę rządowego – Ignacego Wessela i stają się ostatecznie własnością rządu . Tak kończy się ponad 135 lat dynamicznego rozwoju i świetność Terespola jako magnackiego miasta prywatnego rodzin Słuszków, Pociejów, Flemmingów i Czartoryskich. 
Od 1832 roku przez 18 lat istniała tutaj komora celna między Królestwem Polskim i Cesarstwem Rosyjskim. Decyzja o budowa Twierdzy Brześć i jej umocnień zewnętrznych spowodowało że, miasto zostało „przesunięte" o kilka kilometrów na zachód - na obecne miejsce. Przenosiny i burzenie„starego” Terespola rozpoczęto w 1854 roku i trwały do 1 czerwca 1859 roku oddaniem tego terenu Inżynierii Wojskowej Twierdzy Brzesko – Litewskiej. W latach 1819-23 zbudowano trakt bity przez Podlasie, a w latach 1865- 67 linię kolejową Warszawa-Terespol.
Nowy, odbudowany Terespol był w większości drewniany. Według danych z 1889 roku w Terespolu znajdowały się: nowy kościół parafialny murowany (1863), cerkiew parafialna, szkoła początkowa, młyn parowy, stacja kolei żelaznej i stacja pocztowa. Oprócz Żydów, stanowiących – według niektórych źródeł – około 90% mieszkańców, mieszkali tu także wyznawcy kościoła greko i rzymsko katolickiego, a także kilku protestantów i mahometan. Jak podaje Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, spośród około 4 tyś stałych mieszkańców Terespola, ok. 60% pracowało w pobliskim, dynamicznie rozwijającym się Brześciu. Rozwojowi ekonomicznemu nowego Miasta bardzo sprzyjało otwarcie w 1867 roku linii kolejowej łączącej Terespol z Warszawą, a następnie – w 1870 roku – przedłużenie jej do Brześcia oraz traktu brzeskiego. Z końcem XIX wieku i do lat 90 XX wieku Terespol znany był w Polsce i za granicą z handlu i produkcji kiszonej kapustą i wyśmienitych ogórków „terespolskich”.
Obecny Terespol liczy ok.6000 tyś. Mieszkańców. Znajduje się tutaj drogowe i kolejowe przejście graniczne z Białorusią. 
To główna „brama na wschód" Europy, miasto posiadające znakomite położenie przy transeuropejskiej trasie Paryż - Warszawa - Moskwa i dalej aż do Chin. Na charakter Terespola ogromny wpływ ma bardzo bliskie sąsiedztwo z ponad 340 tysięcznym Brześciem. Terespol obecnie odgrywa również rolę centrum administracyjno – handlowo - usługowego dla okolicznych gmin.


Oprac: Adam Rymaszewski

Źródła:
Pismo - „Goniec Terespolski”
Janusz Tarasiuk - „Terespol w 300 lecie nadania praw Miejskich” i „500 lat Terespola”
Tomasz Demidowicz - „Terespol – zarys dziejów” (2002)
Grzegorz Rąkowski – przewodnik turystyczny „Polska egzotyczna” cz,II (1996)
Stanisław Jadczak – „Podlaski Kwartalnik Kulturalny”4/2005 art.”Jak książę Czartoryski Terespol sprzedawał”, „Terespol”,„Gmina Terespol” w dziesięcioleciu 1992 - 2002”, „Gmina Terespol X- XXI wiek”
Podgórski Maciej – „Traktem bitym przez Podlasie” (1982)
Internetowy Polski Słownik Biograficzny – „Teresa Sapieżyna z Gosiewskich”
Zasoby internetu

niedziela, 10 września 2017

Ruszy Program" Renowacja Zdegradowanych Terenów" w Terespolu

Podczas ostatniej sesji rady miasta burmistrz, Jacek Danieluk przedstawił możliwość pozyskania środków na renowacje zdegradowanych terenów miasta. Kwota pozyskanych środków może wynosić od 4 do 6 mln złotych. Przy czym warunkiem koniecznym jest wkład miasta . Dla przykładu przy kwocie 5 mln złotych wkład miasta wyniósłby 250 tys. złotych.


Obecnych na sesji 14 radnych ( na stan 15 – nieobecna Justyna Sowa) zaakceptowało ten wniosek jednomyślnie. W ramach wniosku renowacją zostanie objęty budynek hotelowy przy stadionie miejskim z przeznaczeniem na siedzibę stowarzyszeń oraz bezpośrednio przyległy do stadionu tzw.zalew KONOWICA do ulicy Asnyka. Planowane jest także oczyszczenie KONOWICY, a na terenie do ul. Asnyka powstanie skatepark i plac zabaw dla dzieci. Ponadto teren zostanie oświetlony. Na ten cel radni uchwalili już przesuniecie środków z programu wieloletniej prognozy finansowej. Renowacja tego terenu została zaplanowana na lata 2018- 2020.


Radni również podjęli decyzje o naprawie lub wykonania nowych nawierzchni ulic Terespola. m.in.: Miłosnej, Różanej, Spokojnej, Błotków w kierunku ul. Wojska Polskiego. Kard. Wyszyńskiego ze skrzyżowaniem z ul. Sikorskiego, Słuszki, Sienkiewicza (do ogrodzenia z torami kolejowymi), Słowackiego, Przeskok, Kotarby, dalszy ciąg ulicy Narutowicza. Zostanie także rozważona możliwość połączenia dwóch ulic, Gruntowej z Wierzbową. Obecny na sesji Adam Jastrzębski, mieszkaniec ul. Narutowicza przedstawił wniosek utwardzenia kostką brukową ciągu pieszego łączącego ul. Przeskok z ul. Narutowicza. Wspomniany ciąg pieszy był przedmiotem wizji lokalnej wnioskodawcy z udziałem burmistrza. Obecnie ul. Przeskok w cześć pieszo jezdnej jest utwardzana kostką brukową. Ciąg pieszy jest przedłużeniem tej ulicy. Istnieje możliwość ujęcia utwardzenia ciągu pieszego do planu na 2018 rok. Wśród zadań inwestycyjnych budżetu miasta na 2017 rok są ujęte m.in. przebudowa stadionu miejskiego przy ul. Wojska Polskiego, budowa kanalizacji w ulicy Łąkowej i Sportowej, przebudowa chodników przy ulicach miejskich. Kontynuowana jest termomodernizacja budynku komunalnego i Ochotniczej Straży Pożarnej przy ul. Reymonta 21. W listopadzie 2017 planowane jest rozstrzygniecie przetargu na zakup działki po byłym przedszkolu miejskim. Wcześniej planowana jest rozbiórka byłego. budynku przedszkola miejskiego. Istnieje również możliwość sprzedaży działek bezpośrednio przyległych do terenu starego  przedszkola , położonych przy ul. Reymonta 13 i 15. Uzyskane ze sprzedaży tych działek pieniądze miasto mogłoby przeznaczyć na zakup innych mieszkań, ewentualnie wykwaterowywanych najemców z mieszkań przy ul. Reymonta. Podczas sesji przedstawiciel Straży Granicznej przedstawił wniosek dodatkowego oznakowania na ścieżce rowerowej przy wyjeździe z siedziby SG, tak aby nie nastąpiła kolizja rowerzysty z nagle wyjeżdżającym pojazdem Straży Granicznej. Na ten wniosek burmistrz udzielił odpowiedzi iż sprawa leży wyłącznie w gestii Zarządu Dróg Wojewódzkich. Radni: Ewa Zając i Krzysztof Wróbel podnieśli temat remontu hali sportowej MOK. Od siebie mogę dodać, iż od wielu lat kontroluje ten obiekt dwukrotnie w ciągu roku pod względem stanu technicznego i przydatności do użytkowania w ramach prawa budowlanego, pisze protokoły kontroli, wnoszę o przeprowadzenie remontu i jak dotychczas nie został remont ujęty w planie. Mam nadzieje, że na następnej sesji znajdzie się w porządku obrad. Komendant Komisariatu Policji w Terespolu mł.insp. Robert Cybulski podziękował za zakup samochodu policyjnego.

Tekst i foto: Adam Jastrzebski .

niedziela, 2 lipca 2017

Założycielka miasta Terespol - Teresa z Gosiewskich Słuszkowa

Teresa Korwin Gosiewska żyła w latach 1645 - 1708. Ojcem jej był hetman polny litewski Wincenty Korwin Gosiewski herbu Ślepowron (Korwin), który został zamordowany 29 listopada 1662 roku w pobliżu Ostryni, kiedy  z polecenia króla udał się na Litwę aby rozmawiać z częścią zbuntowanych  oddziałów wojska litewskiego. Po śmierci Wincentego Gosiewskiego wdowa po nim i matka Teresy, Magdalena Konopacka wyszła za mąż za księcia Janusza Karola Czartoryskiego, podkomorzego krakowskiego.W lutym 1677 roku Teresa Korwin Gosiewska poślubiła Józefa Bogusława Słuszkę herbu Ostoja, kasztelana wileńskiego a od 1685 roku hetmana polnego litewskiego, który był zagorzałym zwolennikiem króla Jana III Sobieskiego. 
Poprzez małżeństwo ze Suszką związała się silnie z dworem królewskim, który poprzez rodzinę Słuszków próbował realizować swoją politykę na Litwie jako przeciwwagę dla potęgi rodu Sapiehów.Teresa Słuszkowa  stopniowo stawała się zaufaną osobą królowej Marii Kazimiery. Zaufanie to zaowocowało w 1694 wysłaniem Teresy jako posłanki ekstraordynaryjnej do elektora bawarskiego, a następnie przez Brukselę do Paryża, gdzie została przyjęta przez Ludwika XIV

 Po śmierci króla Jana Sobieskiego 17 czerwca 1696  w Brześciu odbywały się sejmiki przed elekcją nowego króla. Ścierały się na nich poglądy zwolenników Sapiehów i Radziwiłłów. W lutym 1697 r. na jednym z takich spotkań w Brześciu  doszło do awantury  zwolenników Radziwiłów, którzy byli kierowani przez właścicielkę Błotkowa kasztelanową wileńską Teresę Słuszkową a zwolennikami Sapiehów. Skończyło się to  krwawo. Mając przewagę, zwolennicy Sapiechów wyparli „słuszkowców” na lewy brzeg Bugu. Niektórzy z nich ratowali się ucieczką, skacząc z wysokiego wału zamkowego do rzeki Muchawiec. Uciekając w stronę Błotkowa, został ranny podkomorzy Pociej, ojciec i synowie Sadowscy, a zginął szlachcic Zaklika. Teresa Słuszkowa gorzko opłakiwała porażkę swoich zwolenników. Jej mąż kasztelan Józef Bogusław Słuszka, chcąc pocieszyć żonę, na gruntach wsi Błotków (Błotkowo) w 1697 roku lokuje miasto na prawie magdeburskim i nazywa je Terespolem na cześć swojej żony Teresy. Do nowo powstałego miasta sprowadza również dominikanów, funduje im kościół i klasztor. Tarcza herbowa herbu Ostoja rodziny Słuszków staje  się także herbem miasta.


Teresa Słuszkowa była również bohaterką głośnych skandalicznych romansów oraz intryg politycznych, najpierw z Rafałem Leszczyńskim (późniejszym podskarbim wielkim koronnym), potem z hetmanem wielkim litewskim i wojewodą wileńskim Kazimierzem Janem Sapiehą. Zerwała z hetmanem w 1696 roku, gdy po śmierci Jana III nie zdołała skłonić kochanka do poparcia królewicza Jakuba i zaniechania wystąpień przeciw królowej i  żądania aby wyjechała z  Warszawy. Z jej manipulacji i podjudzania część wojska litewskiego wystąpiła w listopadzie 1696 roku przeciw Sapiehom. Po elekcji w 1697 roku Augusta II na króla polski , ponownie zaczęła się spotykać z Kazimierzem Janem Sapiechą a po  śmierci męża w pażdzierniku 1701 roku wyszła za niego za mąż 6 maja 1703 roku. Chociaż nie opowiedziała się wyraźnie po stronie Stanisława Leszczyńskiego (syna Rafała), August II zarzucił jej zdradę i w r. 1705 pozbawił dóbr po Józefie Bogusławie Słuszce. Teresa Sapieżyna z Gosiewskich zmarła 7 czerwca 1708 roku w Wilnie nie pozostawiając po sobie z dwóch małżeństw dzieci. Pochowano ją w kościele św. Kazimierza, gdzie ufundowała uprzednio nagrobek swojemu pierwszemu mężowi.


Oprac: Adam Rymaszewski